«KSAR» COMMUNITY

Войти

Мегьамед Ибрагьимов : "ЦIийикIа туькIуьрунар герек яни?" (Статья на лезгинском языке)

Сохранить и популяризировать родные язык и культуру - вопрос "жизни" для малых народов. Но вокруг чего формировать современный образ народа, на какой языковой "матрице" его закладывать - вопросы, на которые мы попытаемся найти ответы совместно с нашим другом и коллегой Магамедом Ибрагимовым. Сегодня мы представляем первый материал в рамках проекта Lezgi - KSAR

 

                        **************

Мукьвара «Facebook»-да кардик квай лезги са кIватIалда зун дуьшуьшдай Бакуда чапдай акъудзавай «АЛАМ» журналди кьвед лагьай лезги литературный чIал арадал гъизва?!» кьил ганвай макъаладал гьалтна. Адан автор Мансур Куьревиди журналда литературный чIалан бязи къайдайрал амал тийизвайдан, фадлай лезги гафарганра гьатнавай са жерге лексемайрикай, абурук дегишвилер кухтаз, менфят къачузвайдан, лексикада ва орфографияда цIийивилер тваз алахънавайдан гьакъиндай вичин фикирар лагьанва. Кьилди къачуртIа, ада и журналда урус чIалай атанвай, юкьва «Ь» гьарф авай гафар хъуьтуьлвилин лишандикай магьрумариз (мисал яз: культура - култура) кхьизвайди, «кIан хьун», «кIанда», «кIанзава» гафара «КI» гьарфуникай «К» гьарф (мисал яз: кIан хьун – кан хьун) авунвайди, чIала чпикай анжах 2-3 касдиз хабар авай «улуб», «мисис», «микитас» ва маса гафар твазвайди тестикьарзава. Авторди гьисабзавайвал, лезги литературный чIалав и къайдада эгечIун дуьз туш. Мансур Куьревиди виридаз лезги литературный чIалан дибда авай куьре диалектдин гуьне нугъатдин кьетIенвилер вилив хуьниз эвер ганва. Амма…

КIватIалдин иштиракчийрин арада адан зендерихъ галаз рази туширбурни аваз хьана. Агъадихъ чна абурукай бязибурун къейдер гузва:

Анар Уьнуьгъви: «…Лезги литературадин классик Етим Эмина «ХупI рахада билбил сегьер вахтунда» (шаирдин ктабда «вахтуна» ава – М.И.) кхьена лугьуз, чна гила хайи гафарин - «экуьн чIав» чкадал «сегьер вахт» лугьудани? «АЛАМ» журналди туьрк чIалан –мыш, - миш, - сыз, - суз, - лы, - лу эхирар галай гафар инкарзава, абурун чкадал лезги гафарикай менфят къачузва. Им чун чIалан асулдай авай къайдайривай къерех жезва лагьай чIал туш, акси яз, абурал хквезва лагьай гаф я. Журналда «кIан» гафунин чкадал «кан» гаф кхьинин себеб тайин са хуьруьн нугъатдихъ галаз алакъалу туш. Логика фикирда кьуртIа, «кан» лугьун дуьз я. «КIан» гафунихъ «дно», «кан» гафунихъни «любовь» манаяр ава.  «Ь» гьарфуникай рахайтIа, зал «Лезги газетда» ихьтин предложение гьалтна: «Ленинградский областдин Сертолово шегьерда…» Вучиз и изданида урус чIалай атанвай «Ленинградская» гафуникай «ий» эхир акал хъувуна «Ленинградский» ийизва? Вучиз «областдин» гафуна «Т» гьарфунилай кьулухъ хъуьтуьлвилин лишан акъуднава? Мегер и газетдини литературный чIалан къайдаяр чIурзавани?..».

Азер Каимов: «КIан хьун» гафуникай «кан хьун» авурла, адан сифтегьан мана квахьзава. «Кан» гафунин таржума «перхоть» я. Ихьтин дуьшуьшра кьве тахан гьарфар (кан-ккан; тар-ттар, чил-ччил) кардик кутуртIа, я тахьайтIа лезги алфавитда ихьтин гафара менфят къачудай «h» гьарф туртIа гьикI жедатIа?..».

Багьаудин Басиров: «Зун лезги чIал эчIелрикай михьуниз акси туш, амма и месэла са патан зендер, веревирдер фикирда кьуна гьялна кIандач. Ихьтин къайдади са нетижани гудач. Дагъустанда чи чIалал акъатзавай вири изданийра литературный чIалан къайдайрал амалзава. Гьатта Ахцегь райондин газетдани (ахцегьвийрини «кIан» ваъ «ккан» лугьузватIани, газетда литературный къайдада кхьизва). Са фикирдал къведайвал цIийивилер тваз алахънавайбуруз Дагъустанда авай лезги алимрихъ, писателрихъ галаз санал кIватI хьуниз куь манийвалзава? Зал алукьайтIа, им балкIанар дегишдай вахт туш. Литературный чIал тестикь хьанва, адал гьатта виридалайни тафаватлу жезвай ахцегь нугъатдин векилрини амалзава. КцIарвийрини чпин эсерар литературный чIалал кхьена (Б.Салимов, З.Ризванов, Расим Гьажи…). Аламвийрин ялунар квез герек я? Зазни литературный чIала кьиле физвай бязи гьерекатар хуш туш. Я и кардихъ галаз рази хьун герек я, я тахьайтIа и месэла саналди гьялна кIанда…».

И месэладин патахъай гьуьжетунар геждалди давам хьана. Садбуру –сыз, -суз эхиррин чкадал «галачирди», «авачирди» кхьин, муькуьбуру  «сес» - «ван» гафуналди эвезун (мисал яз, «Эренлардин сес» ваъ – «Эренлардин ван») теклифна, пуд лагьайбуру, чIал чIурзава лугьуз «Лезги газетдин» салаз къванер гадарна… КIватIалда иштиракзавай куьре нугъатдин векилриз «куь проблема туьрк чIал чир тахьун я, чидайтIа куьн, хайи чIал туна, туьрк чIалал рахадачир» лагьайбурни хьана.

И месэла цIийиди туш. Лезги чIалан патахъай, цIийивилер туникай, маса чIаларай атанвай гафар акъудуникай чи алимар, писателар, муаллимар, журналистар рахаз гзаф йисар я. Жуван фикир лугьун, са кар веревирд авун, гьахъ тайинарун патал герек атай чкадал бязибурун зендер инкарун айиб авай кIвалах туш. Къадим грекрин философ Сократа лагьайвал, гьуьжетунрин нетижада гьакъикъат арадал къвезва. 

Зи фикирдалди, алай аямдин лезги чIала маса чIаларай (араб, туьрк, урус…) атанвай гафарин кьадар тахминан 30-40 процентдиз барабар я. Абур лезги чIалан хазинадай акъудунин игьтияж авани? Ша чун и месэладин патахъай чи алимри, шаирри, муаллимри вуч лугьузватIа килигин. 

Фейзудин Нагъиев, филологиядин илимрин доктор, шаир: «…Лезги чIал михьи авуникай эхиримжи вахтара гьам газетрани журналра, гьам Интернетда пара къизгъин гьуьжетар, теклифар физва. Ихьтин гьуьжетрик гьам чIал чидайди, гьам течирди акахьзава. Лезги чIал маса чIаларикай михьун теклифзавайбурухъ галаз зун кIевелай рази туш: 1) чара чIаларин гафар квачир са чIални дуьнйадал алач; 2) маса чIаларай къвезвай гафари чIалан сергьятар гегьеншзава, чIал девлетлу ийизва. Са кардал зун рази я: жуван гаф амаз чара гафариз рехъ тагун: башламишун – кьилкутун, гатIунун, эгечIун, эвелун, тупIалун, пацирун; уьзуьмар, уьзуьмлух, уьзуьмчи – ципицIар, ципицIлух, хьвед (ципицI багъ), ципицIчи; мешебеги – тамухъан; игит – кьегьал, къагьриман…» 

Фаида Гъаниева, филологиядин илимрин доктор, РАН-дин ДНЦ-дин илимдин къуллугъчи: «…И гаф чиди туш, ам акъудна кIанда лугьуз ихтилатар ийизвайбур чеб чIалан гъавурда авачир, чIалан илимдивай яргъа тир ксар я. КIвал кулуналди шиткидайвал чIал михьи ийиз жедайди туш…»

Гуьлбес Асланханова, филологиядин илимрин кандидат: «…Чна жуван гафар туна, маса чIаларин гафариз майилвал къалурзава. Гьатта чи классикрин эсерра авай гзаф къиметлу лезги гафарни рикIелай алуднава чна. Етим Эминан чIала дуьшуьш жезвай бязи гафариз фикир гун: Агъарам -лайихвал. Фитнедалди ви агъарам ат1айла, КIан жечни бес ваз мес суруз галчIуриз. Е.Э. "КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай". Гирт - кьадардилай гзаф. Я гирт акьван гзаф фадни герек туш. Е.Э. "Герек туш". 

Гьа икI, шаирдин ч1алара сал - дар ("Къарийриз"), кьуш -ягълу ("Къах тIуьр кац"), ада -азад ("Ярдин дерт"), чагъул -фитне ("Шеда зун"), фиринг -савадлу ("Ягьиядиз"), риза -архайинвал ("Наиб Гьасаназ"), бургъа - мягькем ("Нефсиниз") хьтин шумудни са акьалтIай лезги гафар ава. Гила чи гзаф къелемэгьлийри а гафар маса чIаларин гафарив эвез авунва... 

Чна и, акьалтIай лезги гафарин синонимар яз, чеб маса чIаларай къачунвай гафар чи кхьинрин чIалай михьиз акъудун теклифзавач, жезмай кьван жуван хайи гафарикай менфят къачун меслятзава. И кар деб кутуртIа, чавай чи чIалан михьивал, агъарамни хуьз жеда…».

Седакъет Керимова, шаир, Бакуда акъатзавай «Самур» газетдин кьилин редактор: «…Гьайиф къведай кар ам я хьи, чахъ лезги чIал вилик тухудай са бязи алахъунар аватIани, кьилдин концепция авач, и рекьяй кьилдин алимрин кIватIал арадиз гъун, гьукуматдин патай адаз къайгъударвал къалурун чарасуз я. ГьакI хьайила чи кхьинрин чIалахъ, гафарганрихъ галаз алакъалу тир гзаф месэлаярни гуьнгуьна гьатда. Гьелелиг лагьайтIа, чи дидед чIалан гафаргандин винел «Словарь» гаф ала. Им я лезги чIалан гьал. Чи ктабар, газетарни журналар араб, урус ва туьрк гафаралди ацIанва. Вични хайи чIала абур эвездай гафар аваз-аваз. ЧIалан гзаф пешекарриз куьгьне къайдайрилай гъил къачуна цIийибур кардик кутаз кIанзавач. Гьавиляй къе лезги чIал начагъ я, ам тIалди кьунва, куьмек авачиз, арха жагъин тийиз, цIугъиз ава…».

Майрудин Бабаханов, шаир, Сулейман-Стальский райондин администрациядин культурадин ва информациядин управленидин начальник: «Халкьдин чIал чан алай организм я. Ада гьар са девирда вичиз герек гафар къачузва, виже амачирла, гадарзава…»

Куругъли Ферзалиев, жегьил гьикаятчи, «Эренлардин сес» газетдин мухбир: «…Эхиримжи вахтара сад-зурбуру чIал «чара» гафарикай михьунин гереквал аваз гьисабзава. Бязибуру, чи чIалаз маса чIаларай атанвай гафар михьунин гьерекатар къад йис инлай виликни хьайиди я ва гьелени и месэла важиблу яз ама, лугьуз, дамахдивди къейдзава. Амма къад йисан вахтунда арадал атай, гъиз хьайи нетижайриз фикир гузвач. Арадал атай тайин нетижаяр малум туш: гьамиша хьиз, къенин йикъалдини чна маса чlаларин гафар ишлемишзава. Абур акъудунин игьтияж авач…».

Гъанвай мисалрай аквазвайвал, чи чIал ахтармишзавайбуру ам маса чIаларай атанвай гафарикай михьиз магьрум авунин тереф хуьзвач. Абуру жуван гаф аваз-аваз чара чIалан гафуникай менфят къачумир лугьузва. Им керчек фикир я. Амма ихьтин карни ава. Мисал яз, са макъала, гьикая кхьидай чIавуз чи авторри гьа са гафар тикрар тахьун патал (тавтология) синонимрикай даях кьазва, чпин эсерра маса чIаларай атанвай гафаризни рехъ гузва. Нетижада тесниф чIалан жигьетдай девлетлуди, къешенгди, фасагьатди жезва. 

Лезги чIалан нугъатра чи чIалаз чара чIаларай атанвай лексемаяр эвез ийиз жедай хейлин гафар ава. Зи фикирдалди, абур литературный чIалаз гъуникай стIун зарар авач. Эгер акьалтIай лезги гаф авачтIа, араб, туьрк, урус лексемайрин чкадал гьахьтин гафарикай менфят къачуртIа хъсан я. Чи писателрик ихьтин рехъ кьунвай векиларни ква. Анжах гзафбуру чпин эсерра а гафарин мана ачухун, абурун бине гьинай ятIа къалурун рикIелай алудзава. КIелзавайди гъавурда акьадайвал, абур жемиятдин гегьенш къатариз чкIидайвал ахьтин гафар гьи нугъатдинбур ятIа ва вуч лишанламишзатIа къалурун чарасуз я.

Лезги чIалан вилик гьялна кIанзавай хейлин месэлаяр ква. Абурукай сад куьгьне гафарал чан хкун я. Чи гафарганра чеб фадлай я рахунра, я кхьинра гьалт тийизмай гафар гзаф ава. Гьатта жуван гаф аваз-аваз чара чIалай атанвай гафуникай хийир къачузва. Мисал яз, ярмарка-мекера, стоянка-пен, наркотик-тиряк… Абурун сиягь мадни давамариз жеда. Зи фикирдалди, архаизмайрихъ чIал михьи, девлетлу ва еримлу авунин гьерекатда еке къуват ава.

Эхиримжи вахтара чIалахъ галаз авсиятда авайбуру цIийи гафар (неологизмаяр) арадал гъизва. Им гзаф муракаб, жавабдар кIвалах я. И темадай «Самур» журналдин 2015-йисан 5-нумрадиз Куругъли Ферзалиеван «Лезги чIалан лексикадин сергьятар гегьенш жезва» тIвар алай макъала акъатнай. Автор вичин кIвалахда лезги чIалаз цIийи гафар гьихьтин рекьерай къвезватIа ачухариз алахънава. Са жерге писателар чпин эсерра маса чIаларай атанвай гафариз рехъ тагун патал, лезги нугъатрайни ахьтинбур эвездай лексемаяр гьат тавурла, цIийи гафар арадал гъиз алахъзава. Мисал яз, «интерес» гаф. Садбуру и гаф «марагъ» ва я «маракь» гафаралди эвеззава. Амма абурни чи гафар туш. Шаир Азиз Алема «интерес» гаф вичи туькIуьрнавай «итиж» гафуналди эвезна. Алай вахтунда и лексема литературный чIала гьатнава, гзафбуру адакай хийирни къачузва. Азиз Алемахъ урус чIалай лезги чIалаз таржума тежезвай гафар эвеззавай хсуси лексемаяр пара ава: «крокодил» - «зурхул» (зурба+хурлинкI гафарикай туькIуьрнава); «пылинка» - «рузгъе» (руквадин+гъвел гафарикай туькIуьрнава); «соратник» - «юлжен» (женгинин+юлдаш гафарикай туькIуьрнава) ва икI мад. ЦIийи гафар арадал гъизвай писателар чахъ мадни ава. Абурукай гьибур литературный чIалаз кьабулдатIа, гьибур тадатIа уьмуьрди вичи гьялда.

«КIан хьун» гафуникай «кан хьун» авунихъ са метлебни авач. И гаф урус чIалаз «дно» хьиз таржума жезва. Анжах бязи дуьшуьшра ада маса манаярни лишанламишзава: «шалвардин кIан» - «мотня штанов», «чекмедин кIан» - «подошва ботинок», «цавун кIан» - «небосклон»… Тайин жезвайвал, «кIан» гафунихъ «любовь» мана авач. Анжах адахъ «хьун» куьмекчи глагол акал хъувурла «кIан хьун» (хотеть, любить, желать) ибара арадал къвезва. Иниз килигна «кIан»-дикай «кан» авунин игьтияжни авач.

Азер Каимован къейдера кьве тахан гьарфарин ихтилат куднавай. Им гьакъикъатдани вичиз кьетIен фикир гана кIанзавай месэла я. Мисал яз, тар, кул, тум, пар, чам, чил, чара гафарихъ са шумуд мана ава. Кхьинра абурун манаяр тафаватлу авун патал кьве тахан гьарфар (чил-ччил) кардик кухтуртIа хъсан жеда. Амма Фейзудин Нагъиев и кардихъ галаз рази туш. Ингье ада вуч лугьузватIа: «Лезги чIалан кьетIенвилерикай сад – чи чIала нефес галай ва нефес галачир сесер квай гафар пара ава: кhар – кар, кhул – кул, пhар – пар, тhам – там, тhар – тар, тhум – тум, чhам – чам, чhара – чара, чhил – чил ва мсб. Са гьарфуналди кьве сес эвез авурла, кхьенвай шейъинин манадай кьил акъатун четин акъваззава. Месела: ада чуру тунва; абур чара хьана хъфена; за патрум тфенгда авайвал туна; ада тум вегьена ял ягъзавай; ам кул къачуна хъфена; гьайванди рекьин къекъуьндилай чан гана ва мсб. 

Нефес галачир агалхьай сесер кьве тахан гьарфаралди кхьин виже текъвезвайди вахтуни вичи къалурна. ИкI кхьини бязи лезги гафар кIелиз четинарзавай: кКIал, кКIана, ппIер, ццIер, ццIе тун...».

Якъин жезвайвал, шаирди кьве тахан гьарфар «h» лишандалди эвезун теклифзава. Гьи къайда хкядатIа гьелелиг гьялнавач, амма абурукай са къайда кьабулун чарасуз я.

Литературный чIала ихьтин къайда деб хьанва: урус чIалай чи чIалаз атанвай гафара эгер «Ь» гьарф абурун юкьва аватIа ам хуьзва (мисал яз, «культура»). «Ь» гьарф гафунин эхирда авай дуьшуьшра ам падежриз пай жедалди хъуьтуьлвилин лишан квахьзава (область – областдин, областдиз). 

Чахъ нугъатар пара ава, литературный чIал – сад. Ам хуьн ва еримлу авун чи умуми буржи я. Эгер чна «чун гьахъ, куьн батIул я» лугьуз, чIалан жигьетдай реформаяр тухуз хьайитIа, адан кьисмет гьихьтинди жеда?! ЧIалан алемда тваз кIанзавай гьар са цIийивал, ирид сеферда веревирд авуна, ахпа теклифна кIанда. Хсуси фикирар, теклифар гзаф жедайди я, илитIун герек туш. Винидихъ гъанвай мисалрай аквазвайвал, чIала бязи дегишвилер чеб-чпизни жезвайди я. Кар халкьди кьабулунилай аслу я. И рекье чун сад хьана кIанда. 

 

___________________________________

 

Мегьамед Ибрагьимов

Лучшие авторы

Лучшие группы

  • Список пока пуст

Последние мероприятия сообщества

  • Список пока пуст